سانتریول

از اجزای بدون غشای سلول های یوكاریوتی است (البته سلول‏‏های گیاهان عالی فاقد این ساختار هستند) که از لوله های پروتئینی به نام ریز لوله (میكروتوبول ) و رشته های پروتئینی به نام ریز رشته (میكروفیلامان ) تشكیل شده است .

غشای سلولی

از لیپید، پروتئین و قند تشكیل شده است  که مهم ترین، لیپید غشا فسفولیپید است كه یك سر قطبی و دم غیرقطبی دارد. بخش قطبی یا آب دوست آن ها با مایع بین سلولی یا سیتوپلاسم در ارتباط است و بخش های غیرقطبی یا آب گریز آن ها روبه روی هم قرار می گیرند.

بعضی از پروتئین های سطحی غشا در واقع مولكول های پذیرنده هستند، بعضی دیگر به صورت عرضی در سراسر غشا قرار دارند كه كانال های پروتئینی اختصاصی را برای عبور یك نوع ماده ی خاص ایجاد می كنند و عده ای از پروتئین های غشا ناقل موادی مانند یون ها هستند.

دیواره‏‏ی سلولی

در باکتری‏‏ها این دیواره فاقد منفذ است زیرا تک سلولی هستند. دیواره سلولی در گیاهان عمدتاً از رشته‏‏های سلولز تشکیل شده و معمولاً چند لایه است، یکی از لایه‏‏ها (تیغه‏‏ی میانی) بین سلول‏‏های مجاور مشترک است. روی تیغه‏‏ی میانی، دیواره‏‏ی نخستین و سپس دیواره‏‏ی دومین وجود دارد.

دیواره ی دوم سلول های گیاهی در بعضی مناطق نازك تر شده یا اصلاً تشكیل نشده است كه به این نقاط لان می گویند، لان های سلول های مجاور معمولاً در مجاورت یك دیگر قرار گرفته و ارتباط بینابینی از طریق سوراخ های ریز در دیواره ها برقرار می شود. یك پلاسمودسم دارای قطر تقریبی نانومتر بوده كه غشای پلاسمایی از میان آن عبور كرده و با غشای پلاسمایی سلول مجاور ارتباط برقرار می كند. در لان ها، پلاسمودسماتاها به صورت چند تایی قرار می گیرند. در بافت هایی از گیاه كه كار انتقال مواد را به عهده دارند تعداد لان ها و پلاسمودسماتا بیش تر است و در مناطقی كه حركت مواد به كندی صورت می گیرد. پلاسمودسماتا كم تر دیده می شود.

شبكه‌ی آندوپلاسمی

 شبكه‌ی آندوپلاسمی زبر

غشا سازی و ساخت پروتئین هایی كه باید به خارج از سلول ترشح شوند مانند پادتن‏‏ها  توسط این شبکه انجام می‏شود. پس از ساخته شدن پروتئین توسط ریبوزوم های روی شبكه ، پروتئین یا پلی پپتید به درون شبكه وارد شده سپس مولكول های قندی به آن اضافه و به مولكول گلیكوپروتئین تبدیل می شود. سپس در كیسه ‏‏های كوچك یا وزیكول‏‏های انتقالی بسته بندی می شود و برای تغییرات لازم به دستگاه گلژی رفته و از آن جا به خارج سلول ترشح می شود.

شبكه‌ی آندوپلاسمی زبر

غشا سازی و ساخت پروتئین هایی كه باید به خارج از سلول ترشح شوند مانند پادتن‏‏ها  توسط این شبکه انجام می‏شود. پس از ساخته شدن پروتئین توسط ریبوزوم های روی شبكه ، پروتئین یا پلی پپتید به درون شبكه وارد شده سپس مولكول های قندی به آن اضافه و به مولكول گلیكوپروتئین تبدیل می شود. سپس در كیسه ‏‏های كوچك یا وزیكول‏‏های انتقالی بسته بندی می شود و برای تغییرات لازم به دستگاه گلژی رفته و از آن جا به خارج سلول ترشح می شود.

شبكه‌ی آندوپلاسمی صاف

ساخت لیپیدها مانند اسیدهای چرب ، فسفولیپیدها و استروئیدها و ذخیره ‏‏سازی یون كلسیم در سلول های عضلانی  توسط این شبکه انجام می‏‏شود، (این اعمال را توسط آنزیم‏‏های درون غشایی انجام می‏‏دهد.)

آنزیم های شبكه ی آندوپلاسمی صاف سلول های كبدی در تنظیم قند خون و عمل سم زدایی هم دخالت می كنند.

اجسام گلژی

از جنس غشا و به صورت كیسه های قرصی شكل هستند كم و بیش شكل كمانی دارد و دارای دو سطح هستند. یك سطح كه مواد به ویژه ماكرومولكول ها را از شبكه ی آندوپلاسمی دریافت می كند و از سطح دیگر، ماكرومولكول ها با واسطه ی وزیكول های گلژی به سوی بخش های دیگر سلول از جمله غشای سیتوپلاسمی فرستاده می شوند. مواد در دستگاه گلژی دستخوش تغییراتی می شوند مانند اضافه شدن قند (گلیكوپروتیئن ) كه موجب نشان دار شدن پروتئین برای ارسال به نقاط خاصی از سلول می شود، در پدیده ی اضافه شدن قند به پروتئین ، دستگاه گلژی به عنوان یك مركز جدا كننده است .

به عنوان مثال آنزیم های گوارشی و هورمون انسولین (در تنظیم قند خون دخالت دارد) از دستگاه گلژی به خارج از سلول ارسال می شوند.

*تشكیل لیزوزوم‏‏ها و گسترش غشا از اعمال دیگر دستگاه گلژی می باشد.

  لیزوزوم

كیسه های غشادار محتوی آنزیم های گوارشی هستند. غشای این كیسه ها نسبت به آنزیم های درونشان نفوذناپذیر و مقاوم اند. از همکاری شبكه ی آندوپلاسمی زبر و دستگاه گلژی، لیزوزوم ها ساخته می‏‏شوند، با پیوستن لیزوزوم به واكوئل غذایی و ورود آنزیم های گوارشی به درون واكوئل ، مواد غذایی را تجزیه می كنند تا مورد استفاده‏‏ی سلول قرار گیرد. لیزوزوم ها در تجزیه ی اندامك های پیر و آسیب دیده و نمو جنینی (از بین رفتن پرده ی بین انگشتان در دوره ی جنینی ) دخالت دارند.

واكوئل‌

كیسه های غشاداری هستند كه در سلول های مختلف اندازه و كارهای متفاوتی دارند، به هنگام رشد و بزرگ شدن سلول واكوئل ها گسترش یافته و برای ایجاد یك واكوئل بزرگ مركزی به هم می پیوندند، واكوئل مركزی در سلول های گیاهی محل ذخیره ی آب ، مواد غذایی و مواد دفعی سلول می باشد. واكوئل در بعضی از دانه های گیاهی با مواد نشاسته ای و یا پروتئینی پر می شود كه به هنگام جوانه زنی مورد استفاده قرار می‏‏گیرد. مواد زاید حاصل از سوخت و ساز، درون واكوئل ها ذخیره می شوند و غشای واكوئل كه تونوپلاست نام دارد اجازه ی برگشت این مواد زیان آور را به سیتوپلاسم نمی دهد. گاه وجود مواد سمی و زیان آور در واكوئل باعث دفاع گیاه در مقابل جانوران گیاه خوار یا آفات گیاهی می شود. واكوئل مركزی در سلول گیاهی یك اندامك هضم كننده مانند لیزوزوم است كه حاوی آنزیم های هضم كننده می باشد، اندامك ها بعد از پیری یا صدمه دیدن در اثر تركیب شدن با تونوپلاست به داخل واكوئل نفوذ می كنند.

*واكوئل ضربان دار در پارامسی با دفع آب اضافی مانع تركیدن جاندار می شود و در ضمن باعث حفظ تعادل محیط درونی سلول می شود.

*از ارتباط با اندامك های دستگاه غشای درونی می توان به این مورد اشاره كرد كه وزیكول های انتقالی كه در شبكه ی آندوپلاسمی ساخته می شوند با ورود به گلژی، تبدیل به لیزوزوم یا واكوئل می شوند.